«Ужо толькі тое немагчыма дараваць сістэме, што паразлучала самых блізкіх людзей»

– Ужо толькі тое немагчыма дараваць крыважэрнай сістэме, што без усялякіх згрызотаў сумленьня паразлучала самых блізкіх людзей, – піша Карней. – Праз беспадстаўныя зьняволеньні, праз цынічныя выдварэньні, праз вымушаную эміграцыю. Асабліва калі гаворка пра тых, для каго ў сілу ўзросту кожны пражыты дзень – як падарунак лёсу.  

Нараджэньне маці, сьвякрухі, бабулі Люсі для нашай сям’і – падзея знакавая. Найлепшая нагода сабрацца ўсім разам у Залесьсі – сынам, нявесткам, пяцёрцы ўнукаў. Зрэшты, з агаворкай, што менавіта так было ў лепшыя часы. Цяперашні адрэзак назваць «лепшым» не паварочваецца язык.  

Свой 85-гадовы юбілей 5 верасьня мама адзначае ў поўнай адзіноце. Мужа, нашага бацькі, на гэтым сьвеце няма ўжо 40 гадоў; два сыны са сваімі паловамі ў замежжах, як і любімыя ўнукі. І ніякай магчымасьці штосьці перакруціць у іншы бок.

Папярэднюю круглую дату яшчэ пасьпелі адсьвяткаваць на фоне трывожных чаканьняў у 2021-м. Зараз жа – толькі праз відэамост, дзякуй тэхнічнаму прагрэсу і за гэткую ласку.

Пад такую аказію да нас на выспы прылятае малодшы брат Зьміцер, павіншуем хоць так. Бо выцягнуць маці нават кудысьці па-суседзтву (ад Смаргоні да літоўскай мяжы – 50 км) – справа амаль безнадзейная. Як і для бальшыні сталых вяскоўцаў, кожная вандроўка параўнальная са стрэсам.

Ды і, на жаль, даюць знаць сумныя прыкметы ўвяданьня – правалы ў памяці, добра, што кароткачасовыя. У  астатнім сябе даглядае самастойна, што вялікая палёгка для ўсіх.

Мама ўсё жыцьцё адпрацавала аграномам – пачынала пад Крэвам, потым было шмат пераездаў пад калгаснае ўзбуйненьне, урэшце асела ў Залесьсі (так-так, таго самага Міхала Клеафаса Агінскага).

Заўсёдная перадавіца, двойчы ардэнаноска, у першую прэзідэнцкую кампанію-1994 актыўнічала ў ініцыятыўнай групе кандыдата Зянона Пазьняка.

А па маладосьці – зайздросная прыгажуня. Выбар бацькі цалкам зразумелы, хоць часьцяком ён і трапляў пад гарачую руку дзесьці залішняй прынцыповасьці. Калі таты ня стала ў выніку пакутлівага змаганьня з анкалогіяй, маме давялося ўзваліць на сябе ўсё – ад працоўных абавязкаў да немалой хатняй гаспадаркі.

Ня кажучы пра тое, каб скіраваць у правільным кірунку сыноў – я акурат скончыў школу, брат толькі пачынаў.

Хоць мела толькі крыху за 40, ніколі ня чулі нават размоваў, каб у нашым доме пасяліўся хтосьці яшчэ. Так і засталася адналюбкай, ня здрадзіўшы мужу і ахвяраваўшы ўсім дзеля дзяцей. Адвучыла, ажаніла, дадала ўпэўненасьці ўласным жыцьцёвым прыкладам. І вось такая сумная разьвязка – ня мець магчымасьці прытуліць роднага чалавека.

Па злой іроніі, год таму мяне на ўсіх парАх пракацілі зусім побач з домам, калі з мяхом на галаве выкідвалі ў Літву. А да таго, увосень 2024-га, зьдзекваліся, не даючы павіншаваць са шклоўскай катавальні. Мала таго, што па-беларуску, дык яшчэ ў вершаванай форме – яўна зашыфраваныя сігналы за калючы дрот.

Асьмелюся паказаць невялікі фрагмент, бо атрымалася цэлая паэма – у кніжку вырашылі таксама ўставіць як прыклад турэмнай самадзейнасьці). Падводка – адтуль жа… 

…Згадаўшы выбітных беларускіх класікаў, якія за сваё іншадумства прайшлі царскія засценкі, натхніўся іх прыкладам ды зрыфмаваў віншаванне галоўнаму чалавеку ў фармаванні майго светапогляду. Назваў двухсэнсоўна, як дагэтуль клічуць яе аднавяскоўцы – «Расці-слаўна».

Натуральна, і ў думках не было замахвацца на лаўры Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Якуба Коласа, Каруся Каганца ці Алеся Гаруна. І што парадаксальна, наўрад ці даспеў бы да гэткага эксперыменту на волі. А ў турме чаго толькі ні прыдумаеш. Так, у тэксце шмат асабістага, але гэта пра ўсіх, хто вымушаны чакаць дзяцей з няволі.

Зрэшты, даўно мінула нараджэнне, а ніякіх намёкаў на атрыманае віншаванне. Праз пару тыдняў яшчэ заход, гэтым разам – з суправаджальнай цыдулкай цэнзару: не пазбаўляйце адзінай магчымасці аддзячыць маці, калі ў вас яшчэ засталіся хоць нейкія пачуцці да сваёй! На дзіва, недзе ў глыбіні заскарузлых бюракратычных спружын тужліва цокнула – і праз месяц пасля нагоды верш усё ж дайшоў.

МАМА. РАСЦІ-СЛАЎНА

Мне даўно за палціннік, узроставы дзядзька,

Адказны як муж і дасведчаны бацька.

Але як з далёкіх ляціць Палестын

У эфіры настойліва: «Як ты, мой сын?» –

І быццам табе не пад шэсцьдзясят, а дзесяць:

«Ты сыты? Мужчына павінен шмат есці!

Пальчаткі і шалік не ігнаруй.

Нікуды не ўлазь, сябе пашкадуй».

Ну вось, у тых месцах, куды завёў трафік,

Без шапак не ходзяць, а каша – у графік.

Ды толькі навіны ў трывожных лістах

Прасякнуты скрухай: «Чаму ж усё так?»

Каб маціна гора саскірдаваць,

Сівой з маладосці ўжо мусіла стаць…

Дзіцёнак вайны, з лучынамі ў хатах,

У Прусіі бацька палёг ў сорак пятым.

У мястэчку спустошаным стогнаў навала –

Дзядзькоў на этап Варкута забірала.

Катэгарычная ў сіле танальнасць

Пытальнік выводзіла слову «лаяльнасць».

Пазней яе маці, мая баба Зіна,

У шлюбе другім атрымала руціну.

Трагічна загінуў у Люсі айчым,

Сіроткай застаўся малы яшчэ сын.

І любаму брату адмерана мала:

У трыццаць адчайнага Лёнькі не стала.

Дачасна ўзнёсся ў нябёсы муж Пеця,

Ужо сорак год ён для нас на партрэце…

Ёсць картачкі іншыя: мама і тата –

На фоне студэнцкага інтэрната.

Прыгожыя, модныя ў стылі і класе,

Подых адлігі няспынны ў часе.

Дыплом аграномаў не быў сінекурай.

Адказнасць за ўсё – уласнаю скурай.

«Ненармаваны» – вось графік на вёсцы

І вынік па працы – ардэнаносцы!

Козлік рухавы з Пятром і Людмілай

Глытаў бездарожжа дзясяткамі міляў.

Туды, дзе аруць, прыбіраюць ці сеюць,

Трэба даехаць. І ўсюды паспеюць!

Бачачы шчыры імпэт маладых,

Ментарства знікла і у старых.

І, як адзнака, што ўсё ідзе спраўна,

Вокліч здалёк: «Добры дзень, Расціслаўна!»

Урэшце дайшло і да крыкаў душы:

«Люська, разумніца, дапамажы!»

Цягае параненых, як з поля бою:

Каго ад каханак, кагосьці з запою…

Усё абнуліў страшны восемдзесят пяты:

Хвароба забрала нашага тату.

Мне толькі сямнаццаць, Дзмітрыю – дзесяць.

Чорная дзірка ў сямейным сусвеце.

…Нам з братам на двух – больш за сотню гадоў,

Але ўсё такая ж матулі любоў.

Не маюць узросту ад сэрца пачуцці.

Як хочацца зноўку ў абдымках адчуць іх!

Любячы сын Ігар, 5 верасня 2024. Шклоў, ПКТ