Алексіевіч: «Беларусь — чарнобыльская лябараторыя»

«Я памятаю фіялетавыя лужыны і дождж, пад які я трапіла»

— Спадарыня Сьвятлана, ці вы памятаеце ваш дзень 26 красавіка 1986 году?

— Для мяне асабіста быў вельмі цяжкі дзень. Памірала ў Бараўлянах мая сястра. І я была ў складаным стане. Але я памятаю фіялетавыя лужыны і дождж, пад які я трапіла. Гэта потым усё набыло нейкі сэнс. Я прыйшла дадому. Мне патэлефанавала з Швэцыі мая сяброўка і сказала, што выбухнуў Чарнобыль.

Я, вядома, была чалавекам таго часу і сказала: «Не, у нас усё спакойна, ніхто нічога ня кажа». Я яе супакойвала.

— Як хутка вы зразумелі маштаб трагедыі?

— Як заўсёды, я адчувала сябе сьведкай. Мужчын туды адпраўлялі ліквідатарамі, яны былі спалоханыя. Памятаю, як мая суседка баялася. Яна мне гаварыла, што ў іх няма дзяцей, і калі мужа туды забяруць, то ў іх ужо ня будзе дзяцей. Гэты страх ужо быў. І я адразу ўключылася. Такі стан, калі нешта адбываецца і гэта трэба зафіксаваць. А ўсю мэтафізыку таго, што адбывалася, я зразумела ўжо празь некалькі месяцаў.

— А калі вы пачалі запісваць людзей? Калі запісвалі жонку ліквідатара Васіля Ігнаценкі, які адным зь першых прыбыў на тушэньне пажару на чацьвёртым энэргаблёку ЧАЭС, у выніку атрымаў сьмяротную дозу радыяцыі і пакутліва памёр у Маскве праз пару тыдняў?

— Гэта было пазьней, мо нават у канцы першага году. Яна ўжо жыла ў Кіеве. Я прасіла яе прыехаць у Менск. А бацькі яе мужа жылі ў Брагіне, і яна хацела потым паехаць у Брагін. І тады я яе запісала.

Памятаю, як мяне ўзрушыла, як яна знайшла мужа ў Маскве, у шпіталі. Яна рвалася да яго, каб абняць, пацалаваць, а дактары і нават санітаркі ёй гаварылі: «Адыдзі, абдымаць нельга, цалаваць нельга, гэта ўжо аб’ект, які падлягае дэзактывацыі». Гэта мяне ўзрушыла.

Было адчуваньне, што адбываецца нешта невядомае нам. І нават калі я пачала пісаць кнігу, я ні на што не магла абаперціся ў культуры. Калі я пісала пра вайну, то пра яе была цэлая літаратура ў культуры. Калі я пісала пра іншыя рэчы, гэта было ў культуры, а Чарнобылю ў культуры не было. І гэта было самае цяжкае.

Трэба было ісьці да людзей. Культура была бясьсільная. Толькі сьведкі маглі нешта сказаць.

Я памятаю верталётчыка, які званіў мне некалькі разоў. Ён быў настойлівы. Я яму тлумачыла, што ня маю часу. А ён казаў: «Я вас малю. Я прыйду, бо вы вернецеся (а я кудысьці зьяжджала), а мяне ўжо можа ня быць».

І прыйшоў не чалавек, а нейкая цень чалавека. Ён быў верталётчыкам, які скідваў пясок на гэты рэактар. Тады была такая ідэя. Потым стала зразумела, што гэта небясьпечна, бо радыяцыя яшчэ больш разносілася па ваколіцах, але тады ж гэтага ня ведалі. І ён пачаў мне расказваць. Ён так сьпяшаўся.

І раптам кажа: «Запісвайце, я вас малю, запісвайце ўсё. Бо вы не зразумееце, я не зразумею, але іншыя прыйдуць — можа быць, зразумеюць. Нешта здарылася, да чаго мы не гатовыя. Я быў там вельмі блізка. Я адыходжу і я хачу, каб вы запісалі». Потым я ня раз з гэтым сутыкалася.

— Як шмат засталося таго, што ня трапіла ў кнігу «Чарнобыльская малітва»? Таго, што вы запісалі, але вырашылі не даваць?

— Колькасьць таго, што засталося, ня так важная. Па-мойму, я ўсё скарыстала, што было ўпершыню, чаго мы не маглі зразумець. А потым людзі паўтараліся. Гэта ня так важна. Важная сама ідэя. Ідэі, якія даюць гэтыя сьведчаньні. Можна без канца запісваць адну і тую ж ідэю. Думаю, што я пастаралася, каб засталося тое, што было новым сьведчаньнем.

«Калі б навука Чарнобылю была засвоеная, то салдатаў не прымусілі б капаць акопы ля Чарнобылю»

— Для мяне асабіста «Чарнобыльская малітва» — наймацнейшая ваша кніга. Падзагаловак кнігі — «Хроніка будучыні». Ці мы ўжо ў гэтай будучыні?

— Калі здарылася Фукусіма, я паехала туды. І я ішла адпаведна свайму падзагалоўку «Хроніка будучыні». Там было ўсё тое ж самае, што ў нас. Тыя ж адселеныя разгубленыя людзі, тыя ж пакінутыя маленькія пасёлкі, вёскі, што і ў нас. І калі я размаўляла зь людзьмі — слухала тое ж, што слухала ў нас, у Беларусі.

Гэта ж было праз шмат гадоў пасьля Чарнобылю, і я зразумела, што так, гэта будучыня. Чалавек вынайшаў тэхналёгіі, якім ён ня роўны. Ня роўны псыхалягічна, ня роўны наступствам, якія могуць быць. Гэта ўсё цяпер з намі.

Напрыклад, вайна ва Ўкраіне. Калі расейцы занялі Чарнобыль, яны прымусілі салдатаў каля станцыі капаць акопы. І праз тыдзень усе гэтыя салдаты трапілі ў шпіталь. Гэта кажа пра тое, што чалавек вынайшаў тэхналёгіі, але ня ведае, чым яны небясьпечныя, чаго можна ад іх чакаць. І навука Чарнобылю не засвоеная. Калі б яна была засвоеная, то салдатаў бы не прымусілі капаць акопы ля Чарнобылю.

Калі нейкага генэрала запыталі, чаму вы гэта зрабілі, ён сказаў: «Ну там 20 ці 30 гадоў прайшло». Нават ня ведаў, колькі.

Працягласьць Чарнобылю роўная, можа быць, пяцідзесяці чалавечым пакаленьням, а то і больш, яна не ўкладаецца ў сьвядомасьць звычайнага чалавека. А культура не засвоіла гэты матэрыял.

«Беларусы па-ранейшаму — людзі-«чорныя скрыні», запісваюць інфармацыю для будучыні»

— Вы кажаце, што калі працавалі з гэтай тэмай, то пабачылі, што вы практычна першая, ніхто не асэнсоўваў гэта фактычна. Як паглыбленьне ў тэму, размовы зь людзьмі, якія гэта перажылі, зьмянілі вас як пісьменьніцу, як чалавека?

— Кожная мая кніга — гэта частка майго прасоўваньня ў разуменьні таго, дзе я жыву, у якім часе, зь якімі людзьмі. Гэта і быў мой сэнс — запісаць гісторыю чырвонага чалавека, чалавека ўтопіі. А Чарнобыль выкінуў далей гэтай тэмы. Выкінуў ужо ў нешта незнаёмае.

Гэтак было з кожнай кнігай па-свойму. Але з Чарнобылем асабліва. Гэта быў асаблівы рывок у маёй сьвядомасьці. Гэта было нешта, чаго людзі яшчэ ня ведалі і чаго яны дагэтуль ня ведаюць.

— «Калі я хадзіла па чарнобыльскай зямлі ў зоне, я абсалютна не адчувала сябе беларускай, я адчувала сябе прадстаўніцай нейкага біявіду. Не францужанкай ці амэрыканкай, а менавіта прадстаўніцай біявіду. Я бачыла, як пакутуюць жывёлы, птушкі, было адчуваньне, што жывое пакутуе і я — частка гэтага», — казалі вы ў інтэрвію Свабодзе пяць гадоў таму.

Цяпер ідзе вайна ва Ўкраіне і на Блізкім Усходзе. Ці чарнобыльскі боль на фоне гэтага прытупіўся?

— Для мяне асабіста не. А для масавай сьвядомасьці... Можа быць, боль пераключыўся на канкрэтнае. Вайна ідзе. Харкаў гарыць, бамбяць Адэсу. Людзі пра гэта гавораць. А Чарнобыль адышоў убок. Проста так чалавечая сьвядомасьць працуе, але гэта ня значыць, што Чарнобыль стаў менш небясьпечным, менш страшным.

Беларусы па-ранейшаму — людзі-«чорныя скрыні», запісваюць інфармацыю для будучыні: як жыць з Чарнобылем, як піць Чарнобыль, як есьці Чарнобыль? Мы ж гэта робім. Мы пʼём гэтую ваду, бо немагчыма пракантраляваць пад зямлёй усё. І чалавек памірае ад гэтага, але пішуць, што ад інфаркту, ад інсульту. Можа быць, гэта ўсё чарнобыльскія назапашваньні вады і ежы, якія мы спажываем.

Можна сказаць, што мы жывем з тым, чаго не ўсьвядомілі. А рэагуем, вядома, на тое, што адбываецца сёньня.

Сёньня адбываюцца такія рэчы, якія здольныя выбіць звычайную сьвядомасьць, любую сьвядомасьць. Я думаю, што кожны з нас пасьля вайны ва Ўкраіне знаходзіцца ў стане незразумелага: як гэта магло адбыцца? Ці тое, што цяпер адбываецца на Ўсходзе, у Тэгеране? І чым гэта пагражае? Можа быць, нейкай катастрофай пагражае. Як Трамп казаў: на вашых вачах зьнікне цывілізацыя. І ўсе мы кажам пра Трэцюю ўсясьветную вайну.

З намі адбываюцца фантастычныя сваім жахам рэчы. Але гэта ня значыць, што Чарнобыль ня робіць сваю працу.

— Вы казалі раней у інтэрвію Свабодзе, што лічыце брытанска-амэрыканскі сэрыял «Чарнобыль» найлепшым сярод мноства экранізацыяў і пастановак «Чарнобыльскай малітвы». Як шмат было экранізацыяў і пастановак «Чарнобыльскай малітвы» за гэты час?

— Фільмаў сем было, напэўна. Я перастала сачыць, бо сваёй думкай мяне яны ўжо не цікавілі. Гэта не было нейкім прасоўваньнем. Калі нешта робіцца паводле маіх кніг у тэатры ці ў кіно, мне заўсёды цікавы рэжысэр — наколькі ён далей бачыць, наколькі ён нешта іншае пабачыў. Але я вельмі рэдка з такім сустракаюся.

Мяне, шчыра кажучы, зьдзівіла, што сэрыял глядзеў увесь сьвет. Прыеду ў Мэксыку — усе кажуць пра сэрыял «Чарнобыль», прыеду ў Аўстрыю — усе кажуць пра гэта ж. Нешта яны змаглі, хоць нейкія рэчы мне здаюцца вельмі спрошчанымі, але ўсё ж яны закранулі сьвядомасьць людзей, самых звычайных людзей па ўсім сьвеце.

— Калі б вы сёньня пісалі «Чарнобыльскую малітву», што б у ёй было інакш?

— Цяжка сказаць. Маё разуменьне ня стала іншым. Калі я пабывала ў Фукусіме, было ўсё тое ж самае. Важныя ня толькі самі факты, а што ты выцягнеш з гэтых фактаў. Я ня думаю, што я магла пайсьці далей, але, можа быць, сёньня людзі, якія доўга жывуць з Чарнобылем, маглі быць працягам тэмы, калі б я сёньня села і рабіла працяг.

Я б пісала пра тое, як людзі з гэтым жывуць, як людзі засвойваюць жах, як яны яго робяць амаль дамашнім. Там былі ўзрушальныя рэчы, якія цяжка перабіць нечым іншым.

Памятаю, прыяжджаем у вёску, ідзе салдат, патрулюе старую жанчыну. Яна нясе яйкі ў кошыку. І кажа: ідзем пахаваць яйкі. Яма была за вёскай, туды ўсё кідалі. Жанчына ўсё роўна стала плакаць. Яйкі як яйкі. А людзей прымушалі мыць дровы. Салдаты мылі дахі. Для людзей гэта было варʼяцтва. Нічога нельга было есьці, прывозілі толькі нейкую макарону, якую яны елі.

І яны казалі: «Як так? Дзяды, прадзеды елі, а нам нельга есьці». Сьвядомасьць перакульвалася. Штосьці мацнейшае знайсьці складана, але матэрыял ёсьць — як людзі абжываюць жах, як яны сёньня з гэтым жывуць.

«З пандэміяй мы таксама неяк выпрацавалі калектыўны імунітэт ці прывыклі да гэтай думкі»

— А калі згадаць пандэмію ковіду-19, жах, які засвойвалі людзі, ці быў ён падобны на тое, што вы бачылі пасьля Чарнобылю? Ці былі нейкія паралелі?

— Я пра гэта думала. Я думала, што нешта адбываецца падобнае. Памятаю, адзін рэпартаж быў, калі жанчына хавае, відаць, сваіх бацькоў, як я зразумела з словаў камэнтатара. А тады ж быў поўны жах першы год. Не пускалі да старых, нельга было разьвітацца, у лякарню пайсьці. І, Божа, як яна кідалася на гэтую труну.

І я зразумела, што гэта зноў тое вар’яцтва, якое з намі было і ў Чарнобылі. Мне імгненна гэта ўспомнілася. Гэта было вельмі падобна. Потым мы таксама неяк выпрацавалі калектыўны імунітэт ці прывыклі да гэтай думкі. Мы і з гэтым жахам навучыліся жыць.

Я ня ведаю, што нас чакае далей і як мы будзем прывучацца з гэтым жыць. Але гэты досьвед трэба асвойваць, яго ня трэба забываць. Тое, што было ў Чарнобылі, людзям у час пандэміі, думаю, у нейкай ступені спатрэбілася.

Тады таксама было адчуваньне чагосьці касьмічнага. Гэта ж як бы закранула ўвесь сьвет. У мяне не было адчуваньня, што гэта нехта зрабіў. Было адчуваньне, што ў самой прыродзе нешта адбываецца і чалавек стаіць перад новымі выпрабаваньнямі.

«Чалавек ня ўмее памятаць мінулага, але, з другога боку, гэта дапамагае яму выжыць. Інакш мы б усе былі ў вар’яцкім доме»

— І гэтыя новыя выпрабаваньні людзі цяпер забылі, згадваюць пэрыядычна. Напэўна, такая асаблівасьць чалавечай псыхікі — ня памятаць, выкідаць гэта. Не рабіць высноваў, не рабіць працу над памылкамі, як не паўтарыць. Ці можна так сказаць, што як з ковідам, так і з Чарнобылем фактычна гэтак адбылося?

— Так, чалавек ня ўмее памятаць мінулага, але, з другога боку, гэта дапамагае яму, як ні дзіўна, выжыць. Інакш мы ўсе былі б у вар’яцкім доме. Гэта ж такі напал страху за сябе, за сваіх блізкіх. Чалавек ня створаны для такіх выпрабаваньняў, ён бы гэтага ня вытрымаў. Забыцьцё або звычка жыць з гэтым жахам — дзякуючы гэтаму мы неяк жывём.

Думаю, што трэба навучыцца ня толькі мужнасьці — як людзі паміралі ці як яны ратавалі там адно аднаго, але і веды выцягваць з гэтага жаху, і з гэтымі новымі ведамі жыць далей. А мы больш фіксуемся на мужнасьці, бо ў нас ваенная культура і галоўная каштоўнасьць — мужнасьць. А сёньня веда набывае галоўную каштоўнасьць. Ведаць, дзе мы знаходзімся. Мо не заўсёды можна адказаць на пытаньне «Чаму?», але хаця б асэнсаваць тую веду, якую мы маем.

«Трэба зьбіраць сьведчаньні Чарнобылю, пандэміі, сьведчаньні новых дыктатураў»

— Ці можна сказаць, што Чарнобыль сфармаваў цэлыя пакаленьні беларусаў, у тым ліку тых, хто чакаў замежнай дапамогі, тых, хто быў абыякавы («радыяцыя няважная, я буду есьці гэтую ежу»), тых, хто не дажыў, тых, хто не зрабіў высноваў, тых, хто ахвяраваў сабой, тых, хто падымаў гэтую праблему, як Алесь Адамовіч, напрыклад.

— Вядома. Беларусь дагэтуль Чарнобыльская лябараторыя. Чарнобыль дагэтуль з намі. Забыць гэта немагчыма, бо радыяцыя там, многія радыянукліды будуць жыць каля тысячы гадоў. Як ты гэта забудзеш? У нашым пакаленьні людзі паміраюць ад адных радыянуклідаў, у наступным пакаленьні будуць паміраць ад іншых радыянуклідаў, якія назапасяцца. Гэта будзе доўга з намі. Гэта ня тое, што вайна. Чарнобыль даўжэйшы.

І вельмі шкада, што ў нас не хапіла культуры і разуменьня таго, што гэта трэба асэнсаваць сёньня. Але я думаю, што цяпер час сьведчаньняў, трэба зьбіраць сьведчаньні. Сьведчаньні Чарнобылю, пандэміі, сьведчаньні новых дыктатураў. Гэта ўсё мы ня ў стане, можа быць, сёньня так узяць і асэнсаваць.

Я ў курсе ўсяго таго, што адбываецца ў культуры, і я не магу сказаць, што ёсьць нешта, дзе гэта асэнсоўваецца ў поўную меру, адказвае на ўсе пытаньні. Няма такога. Я думаю, такія рэчы, як вайна, нянавісьць, якая назапашваецца ў свеце, прымушае нас на нейкі час забыць пра Чарнобыль, пандэмію.

 Нешта адбываецца ў сьвеце, што большае за нас. Вось у чым уся праблема. Адбываецца больш, чым мы ў стане асэнсаваць. Я думаю, што пісьменьнікі, людзі культуры павінны зьбіраць веды.

«Калі паслухаць сучасныя ўрады, то ўсе хочуць бомбаў»

— Улады Беларусі пабудавалі Астравецкую атамную электрастанцыю паводле расейскага праекту, пад расейскім кантролем, з расейскімі спэцыялістамі. Поўнай інфармацыі, як гэта будавалася і ці ўсё было зроблена належным чынам, у беларускага грамадзтва няма. Відавочна, што пры дыктатуры вялікі пратэст уявіць складана, але тым ня менш у грамадзтве не было вялікіх пратэстаў за ўвесь час будаўніцтва атамнай станцыі і ўвесь час яе функцыянаваньня.

Як вы мяркуеце, чаму? Таму што ў Беларусі было бессэнсоўна пратэставаць? Ці таму што людзі стаміліся і проста гэта ня так важна?

— У дыктатуры складана пратэставаць. Вось мы выйшлі ў дваццатым годзе. Хай мы ня ўсё зрабілі, але мы ўсё ж такі нешта зрабілі, паказалі, што мы ёсьць і мы пратэстуем. Мы ўсё ж такі гэта сказалі. І мы сталі нацыяй, народам.

Але тады, пасьля Чарнобылю, чалавецтва, мне здаецца, больш наблізілася да думкі, што трэба інакш жыць у прыродзе, што час гвалту над прыродай скончыўся. Трэба зь ёю інакш жыць, іначай яна пераможа. Мы ж бачым велізарныя кліматычныя зьмены, якія адбываюцца ў сьвеце. Чалавек ня можа гэтаму супрацьстаяць.

І тады людзі шмат зрабілі: у тых жа краінах Балтыі, у Швэцыі людзі адмаўляліся ад атамных станцыяў. А цяпер пачаліся гэтыя войны.

Калі паслухаць сучасныя ўрады, то ўсе хочуць бомбаў. І тыя, у каго яна ёсьць, вельмі радыя, што яна ёсьць, хочуць больш [ядзерных] бомбаў, тыя, у каго няма, хочуць таксама бомбы. І людзі трацяць тыя веды, якія атрымалі пасьля Чарнобылю. Але яна ўсё роўна існуе. Мы гэта ведалі. Гэты прарыў быў. А цяпер мы як бы адступілі, і дэмакратыя адступіла. Перамагае мінулае, я б сказала. Мы паглыбляемся ў нейкае новае Сярэднявечча.

Я памятаю ў тэлевізары кадры, як гэтыя сотні танкаў адусюль з Расеі, з розных пунктаў, ішлі да ўкраінскай мяжы. Было жахлівае відовішча. Было адчуваньне нейкага новага Сярэднявечча, асабліва для мяне, якая прайшла ўсю гэтую Чарнобыльскую зямлю і перажыла шмат зусім новых пачуцьцяў.

Для мяне гэта было перамогай мінулага, адступленьнем чалавека ад тых межаў, ад тых вышыняў, да якіх нам удалося падняцца.

І я думаю, што дэмакратыя не адступіла, хутчэй за ўсё, яна пераўзбройваецца, прыстасоўваецца да новых часоў. Думаю, што скончыцца наша разгубленасьць і прыйдуць новыя пакаленьні, можа быць, і новыя тэхналёгіі нам дапамогуць. І ўсё-такі чалавек будзе іншым, чым сёньня, я так спадзяюся.

«Чарнобыль — гэта касьмічная цемра»

— Калі цемра ідзе, чаму важна ўспамінаць пра Чарнобыль? Чаму важна рабіць высновы з таго, што было?

— Нам трэба навучыцца жыць з усім, што адбываецца. І навыкі, якія чалавек атрымаў падчас Чарнобылю, можа быць, яшчэ больш могуць спатрэбіцца яму, калі яму давядзецца жыць з Чарнобылем. Ён жыве зь ім.

Чарнобыль — гэта касьмічная цемра. А цяпер мы жывём зь цемрай, якая ідзе ад людзей. Ёсьць часы татальнай цемры. Але Чарнобыль асабіста мяне вучыў толькі таму, што ня трэба адчайвацца. Трэба проста думаць і нешта рабіць, трэба знаходзіць новыя формы аб’яднаньня.

Я толькі што прыехала з Паўднёвай Карэі. У іх таксама прэзыдэнт на выбарах прайграваў, ён абвясьціў ваеннае становішча — хацеў абвясьціць, і што зрабілі людзі? Людзі выйшлі на вуліцу. То бок выявілася, што ўсё залежыць цяпер ад людзей. Вось калі б там людзі ня выйшлі на вуліцы, я прыехала б цяпер у іншую краіну — гэта была б таталітарная краіна. А я бачыла зусім іншых людзей, якія вельмі ганарыліся, што яны выйшлі на вуліцу і змаглі супрацьстаяць.

Сёньня многае залежыць ад кожнага. Ня трэба так адчайвацца і знаходзіцца ў нейкай адзіноце. Трэба ісьці адно да аднаго, знаходзіць добрых, тваіх людзей, аднадумцаў і супрацьстаяць таму, што адбываецца. Гэта вельмі цяжка цяпер.

«Гэта мы сыдзем, а радыянукліды будуць жыць»

— Зьяўляюцца афіцыйныя паведамленьні ў Беларусі пра тэрыторыі, якія ўжо ня лічацца заражанымі радыянуклідамі. У Беларусі ўжо які год не праходзіць Чарнобыльскі шлях, якім людзі спрабавалі нагадаць пра маштабы трагедыі. Гэтую тэму падымаць у Беларусі публічна немагчыма.

Што людзі могуць цяпер зрабіць, каб памятаць пра гэтую дату? Што важна зрабіць да гэтай 40-й гадавіны? Што важна сказаць, абвясьціць?

— Мне вельмі шкада, што я цяпер не ў Беларусі, бо я б паезьдзіла па тых месцах, дзе людзі жывуць у чарнобыльскай лябараторыі. Я б гаварыла зь імі, запісвала, што зь імі адбываецца. Думаю, вось гэта вельмі важна. Але мы ж ведаем, што цяпер магчымасьці журналістаў і пісьменьнікаў у таталітарных сыстэмах вельмі невялікія.

— Ці перадаўся досьвед папярэдніх пакаленьняў, якія перажылі хваробы, якія перажылі страту людзей, якія перажылі перасяленьне, тым, хто нарадзіўся пасьля 1986 году?

— Я думаю, што ён пакуль капсуляваны. Як мне здавалася, ён пакуль у сем’ях, пакуль у сямейнай памяці. Гэтаксама было, калі Сталін перасяляў малыя народы, калі саджалі ў ГУЛАГ — гэта ўсё таксама капсулявалася ў памяці, у сямейнай памяці. Але потым жа яно вырвалася, потым увесь сьвет даведаўся пра гэта.

Мне здаецца, што той, хто можа, павінен гэта зьбіраць, не забываць, як памірала яго дзіця, як паміраў любімы чалавек і чаму ён паміраў. Няхай яму казалі адно, але ён жа цудоўна ведае, асабліва тыя, хто жыве там, у Нароўлі ці яшчэ дзе, яны ж ведаюць, ад чаго яны паміраюць.

— А ці ёсьць рызыка, што гэтая сямейная памяць проста зьнікне з адыходам людзей?

— Я ня думаю, бо некаторыя радыянукліды будуць жыць тысячы гадоў, а гарачыя часьціцы ўвогуле несьмяротныя, яны будуць увесь час жыць ужо ў зямлі. Увесь час гэта будзе з намі. Чарнобыль увесь час з намі. Гэта такая наіўнасьць чалавечая, што прайшло 40 гадоў — і нібыта ўсё скончылася. Не, патрэбныя сотні гадоў. Гэта мы адыдзем, а радыянукліды будуць жыць.